سوته دلان يكي يكي تموم شدن
درگذشت «علي حاتمي» سينماگر برجسته ايراني
و يكي از اعضاي موج نوي سينماي ايران در دهه
پنجاه است. سينماگري كه با تكيه بر تاريخ و سنتها
توانست فيلم هنري بسازد و به ارزشها و معيارهاي
هنري و فرهنگي خود پايبند بماند.
اين هنرمند برجسته و مردمي سال 1323 در يكي از محلههاي قديمي تهران درخانوادهاي سنتي
به دنيا آمد. تاثيرهايي كه در دوران كودكي و نوجواني از زندگي در اين محيط و مشاهده سنخهاي
گوناگون آن گرفت و آنچه از اين محيط و روابط آموخت، مهمترين عامل در شكل دادن ذهنيت و بينش
و روحيه وي بودند. حاتمي در سال 1343 به دانشكده هنرهاي دراماتيك رفت. سال 44 نخستين
نمايشنامهاش را با نام «ديب» در تالار نمايش همان دانشكده به روي صحنه آورد. يك سال بعد به
استخدام تلويزيون ملي ايران درآمد و تا سال 1347 در آن سازمان اشتغال داشت. پس از آن به
ساختن فيلمهاي تبليغاتي پرداخت و در كنار آن نمايشنامهنويسي را ادامه داد. نمايشنامه
«حسن كچل» او را «داوود رشيدي» سال 1348 در تئاتر سنگلج به روي صحنه آورد.
يك سال بعد از اين حاتمي با كارگرداني فيلم «حسن كچل» بر اساس همين نمايشنامه به عالم
سينما روي آورد و به دنبال آن «طوقي» را كارگرداني كرد كه جزو پرفروشترين فيلمهاي سال 49
به شمار ميآيند. حاتمي فيلمهاي ديگري هم به يادگار گذاشت.فيلمهايي كه در نوع خود بيبديل
هستند. از اين ميان ميتوان به «بابا شمل»، «قلندر»، «خواستگار»، «ستارخان»، مجموعه
تلويزيوني «داستانهاي مثنوي»، مجموعه تلويزيوني «سلطان صاحبقران»، «هزاردستان»،
«سوتهدلان»، «حاجي واشنگتن»، «كمالالملك»، «جعفرخان از فرنگ برگشته»، «مادر» و
«دلشدگان»اشاره كرد. آخرين فيلمي كه حاتمي دست به كار آن شد، «جهان پهلوان تختي» بود،
اثري كه با رفتن حاتمي براي هميشه ناتمام ماند. البته بهروز افخمي نسخهاي از اين فيلم را با
بازي «نيكي كريمي» و «فريبرز عربنيا» كارگرداني كرد، اما اين اثر با سينماي حاتمي و تفكر وي
فاصله بسيار داشت. تنها حاتمي ميتوانست و ميدانست كه جهان پهلوان تختي اسطوره مردمي
ايران را مثل خودش روايت كند، افسوس كه اجل مهلت نداد.حاتمي و سينماي وي پر از انديشه بود.
انديشههاي نابي كه نشان از خواستگاه فكري حاتمي داشت. او سينما را به ميان مردم كوچه و
بازار آورد و ضمن آن كه از سوتهدلان و مجنونهاي عاشق سخن ميگفت، سينماي فرهنگي،
تاريخي و روشنفكرانه را نيز تجربه كرد. حاتمي و سينماي او از نظر ديالوگنويسي، نشان دادن
آكسسوار صحنه، چهرهپردازي و... خاص بود و بارزترين مشخصه سينمايي او شيوه ديالوگ
نويسياش بود كه به اعتراف منتقدان و سينماگران، بر تصوير احاطه داشت. بعضيها اين خصيصه
را حسن و گروهي ديگر عيب اساسي كارهاي حاتمي ميدانستند. اما از هر چه بگذريم، سينماي
حاتمي، سينماي ملي بود. سينمايي كه بعد از گذشت 10 سال از سفر حاتمي به عالم باقي، كمتر
كسي توانسته است، آن را به شايستگي دنبال كند و از مردم كوچه بازار، تاريخ و فرهنگ به يك اندازه
سخن گويد. حاتمي نه تنها در زمينه سينما سرآمد بود، ساير هنرها را به خوبي ميشناخت و از
آنها در آثار سينمايياش به خوبي بهره ميبرد. به نوعي به هنرهايي مثل نقاشي و طراحي صحنه
جان ميبخشد و تعريف تازهاي از اين هنرها در كارهايش داشت.
وي در تمام آثارش به مخاطب احترام ميگذاشت، به خصوص در ساخت مجموعههاي تلويزيوني
كه امروزه خيليها با نگاهي سطحي در اين عرصه، كار ميكنند. مجموعه هزاردستان او، بارزترين
تلاش او در تلويزيون و احترام به تماشاگر است. حاتمي اين مجموعه را با نام «جاده ابريشم» در
سال 57 كليد زد و براي اين مجموعه حرفهاي، تهران قديم «شهرك سينمايي» را احداث كرد.
مجموعه عظيمي كه با تغييرات عمدهاي، سرانجام در سال 1367 به عنوان «هزاردستان» در شبكه
اول سيما به نمايش درآمد و درايت اين هنرمند در تعريف تاريخ را به رخ كشيد. آري يك دهه از سكوت
سنگين حاتمي آن هنرمند فرهيخته ميگذرد و امروز مسوولان سينماي كشور به پاس احترام و
نكوداشت سينما و تفكر وي،جايزه «علي حاتمي» را در سينماي ايران تدارك ديدهاند؛ اين كمترين
كاري است كه ميتوانيم در حق سينماي حاتمي و همچنين رهروان هنر او انجام دهيم.
